Có một câu hỏi mà tôi nghĩ rất nhiều người đi làm đã từng tự hỏi: Tại sao có những người tài năng không hề kém cạnh, làm việc thậm chí còn chăm chỉ hơn, nhưng cuối cùng lại không được thăng tiến bằng những đồng nghiệp khác? Tại sao có những người chuyên môn thì xuất sắc nhưng lại luôn cảm thấy bị cô lập, bị hiểu lầm, bị bỏ rơi trong các cuộc họp quan trọng? Và ngược lại, tại sao có những người mà chuyên môn không nổi trội đặc biệt, nhưng đi đâu cũng được quý mến, được tin tưởng giao trọng trách?
Câu trả lời, theo kinh nghiệm của tôi sau hai mươi năm quan sát môi trường công sở, nằm ở chữ: Trí tuệ cảm xúc. Hay nói cách khác - EQ.
Và thú vị thay, hơn hai trăm năm trước, Tào Tuyết Cần đã khắc hoạ rất rõ hai mô hình EQ trong tác phẩm bất hủ "Hồng Lâu Mộng" - thông qua hai nhân vật nữ chính là Tiết Bảo Thoa và Lâm Đại Ngọc. Hôm nay, khi nhìn lại hai người con gái trong Đại Quan Viên ấy bằng con mắt của người đi làm hiện đại, ta sẽ thấy một bài học EQ chốn văn phòng vô cùng sâu sắc.
Tiết Bảo Thoa: Mẫu nhân viên mà sếp nào cũng muốn có
Trong "Hồng Lâu Mộng", Tiết Bảo Thoa được mô tả là người con gái "hành sự ổn trọng, đối nhân tiếp vật chu toàn". Cô là tiểu thư xuất thân từ một gia tộc thương nhân giàu có nhất nhì kinh thành, được giáo dục đầy đủ về cả Nho học lẫn nghệ thuật. Nhưng điều làm nên sự khác biệt của Bảo Thoa không phải là tài năng mà là cách cô ứng xử với mọi người xung quanh.
Bảo Thoa biết Giả mẫu (bà nội của Giả Bảo Ngọc) thích nghe những vở kịch náo nhiệt, nên trong tiệc mừng thọ, cô đã chủ động chọn những vở kịch hợp ý bà. Cô biết Vương phu nhân là người trọng đạo đức, nên khi nói chuyện với bà, cô luôn chọn những đề tài đứng đắn, giản dị. Cô biết các a hoàn trong phủ thường bị thiệt thòi, nên khi có dịp, cô lặng lẽ giúp đỡ họ mà không phô trương. Thậm chí khi a hoàn Kim Xuyến tự vẫn, Bảo Thoa đã chủ động lấy quần áo mới của mình để an ủi Vương phu nhân - một hành động vừa thể hiện sự chu đáo, vừa khéo léo gỡ rối cho người trên.
Nếu đặt Bảo Thoa vào môi trường công sở hiện đại, cô sẽ là kiểu nhân viên mà mọi quản lý đều mơ ước: Biết người, biết việc, biết thời điểm.
Đây không phải là khen ngợi giả tạo. Khả năng quan sát tinh tế và điều chỉnh ứng xử của Bảo Thoa chính là cái mà các chuyên gia nhân sự hiện đại gọi là social awareness - năng lực nhận thức xã hội. Cô không cần ai phải nói ra mới hiểu, mà tự mình đọc được không khí, nhận ra ai đang khó chịu, ai đang vui vẻ, ai đang cần được giúp đỡ. Trong các cuộc họp công ty, đây chính là kiểu người sẽ phát hiện ra sếp đang căng thẳng và khéo léo chuyển hướng câu chuyện. Trong các bữa tiệc khách hàng, đây là người sẽ biết chính xác ai cần được rót thêm rượu, ai cần được hỏi han, ai cần được giới thiệu với ai.
Và một chữ "nhưng" rất quan trọng - kiểu EQ của Bảo Thoa cũng có cái giá của nó.
Cái giá của sự viên dung: Mất đi chính mình
Khi đọc kỹ "Hồng Lâu Mộng", ta sẽ nhận ra một chi tiết rất buồn về Tiết Bảo Thoa: Trong suốt cả cuốn truyện, hầu như không có khoảnh khắc nào ta thấy cô thực sự sống thật với cảm xúc của mình. Cô luôn đúng mực, luôn chu toàn, luôn biết cái gì nên nói và cái gì nên giấu đi. Ngay cả tình cảm dành cho Giả Bảo Ngọc - người mà cuối cùng cô được gả cho - cô cũng không bao giờ dám bộc lộ trực tiếp. Cô chấp nhận cuộc hôn nhân được sắp đặt, chấp nhận làm một người vợ "đúng chuẩn", và cuối cùng phải sống một cuộc đời cô độc khi Bảo Ngọc bỏ đi tu hành.
Đây chính là cái bẫy của EQ kiểu Bảo Thoa trong môi trường công sở: Khi bạn quá giỏi việc làm hài lòng người khác, bạn dần quên mất chính mình muốn gì.
Tôi đã chứng kiến không ít trường hợp những người trẻ có EQ rất cao, được lòng tất cả mọi người trong văn phòng, được sếp tin tưởng, được đồng nghiệp yêu quý nhưng sau năm năm, mười năm, họ ngồi lại với chính mình và nhận ra: Họ không biết mình thực sự muốn theo đuổi con đường nào. Họ đã quá giỏi việc đáp ứng kỳ vọng của người khác đến mức quên mất kỳ vọng của chính mình. Họ đã quá quen với việc làm "phiên bản đúng đắn" của bản thân đến nỗi "phiên bản thật" đã biến mất từ lúc nào không hay.
Đây là cái giá ngầm mà nhiều người không nhìn thấy khi ngưỡng mộ kiểu nhân viên "biết điều" như Bảo Thoa.
Lâm Đại Ngọc: Kiểu nhân viên khiến sếp đau đầu nhưng để thương trong lòng
Đối lập hoàn toàn với Bảo Thoa là Lâm Đại Ngọc - cô gái có tài năng văn chương xuất sắc nhất Đại Quan Viên, nhưng cũng là người khiến nhiều người trong phủ Giả phải lắc đầu vì "khó chiều".
Đại Ngọc thẳng thắn đến mức gần như không khoan nhượng. Khi không thích ai, cô không giấu. Khi cảm thấy bị xem nhẹ, cô lập tức bày tỏ. Khi nghe một câu nói khiến cô không hài lòng, cô có thể đáp trả ngay lập tức bằng một câu thơ châm biếm tinh tế đến đau lòng. Khi Sử Tương Vân vô tình nói cô giống một cô đào hát, Đại Ngọc đã giận đến mức khóc cả đêm. Khi Bảo Ngọc thân thiết với người khác, cô không kìm nén được mà bóng gió trách móc.
Nhiều người đọc "Hồng Lâu Mộng" thường nghĩ Đại Ngọc là người EQ thấp. Nhưng tôi không nghĩ vậy. Đại Ngọc không phải không biết cách ứng xử khéo léo - cô hoàn toàn có thể làm được nếu muốn. Vấn đề là cô chọn không làm. Cô chọn sống thật với cảm xúc của mình, dù điều đó có khiến cô bị thiệt thòi.
Nếu đặt Đại Ngọc vào môi trường công sở hiện đại, cô sẽ là kiểu nhân viên mà sếp vừa yêu vừa ghét: Tài năng nổi trội nhưng khó quản, ý kiến sắc bén nhưng dễ va chạm, lòng dạ trong sáng nhưng không khéo che giấu cảm xúc .
Đây là kiểu người sẽ thẳng thắn nói ra trong cuộc họp rằng dự án có vấn đề, dù biết điều đó sẽ làm mất lòng người phụ trách. Đây là kiểu người sẽ từ chối nhận lời khen sáo rỗng, sẽ không cười khi không thấy buồn cười, sẽ không cúi đầu trước những điều bản thân không tâm phục. Trong một văn phòng đầy những Bảo Thoa, một Đại Ngọc xuất hiện sẽ tạo nên cảm giác như một làn gió vừa tươi mát, vừa lạnh lùng, vừa khó chịu, vừa đáng quý.
Cái mạnh và cái yếu của kiểu Đại Ngọc
Cái đẹp của Đại Ngọc trong môi trường công sở là tính chân thực. Trong một thế giới đầy những lời nói khéo léo có tính toán, sự thẳng thắn trở nên hiếm hoi và đáng trân trọng. Những người sếp giỏi - những người thực sự có tầm nhìn thường rất quý kiểu nhân viên này, vì họ biết đây là người sẽ nói sự thật khi cần, sẽ không "lấy lòng" bằng những lời nịnh bợ, sẽ không che giấu vấn đề chỉ để giữ hoà khí giả tạo.
Một công ty không có người dám thẳng thắn là một công ty đang đi xuống mà không ai dám nói. Và những Đại Ngọc trong công sở chính là cái "phanh" ngầm giúp tổ chức không trượt khỏi đường ray.
Nhưng cái giá của kiểu Đại Ngọc cũng không nhỏ.
Đầu tiên, sự thẳng thắn không kèm theo kỹ năng truyền đạt khéo léo dễ trở thành sự gây tổn thương. Cùng một thông điệp, nếu nói theo cách của Bảo Thoa, người nghe sẽ tiếp thu được; nhưng nếu nói theo cách của Đại Ngọc, người nghe có thể tự ái và đóng cửa tâm hồn. Sự thật không có ý nghĩa nếu không ai chịu lắng nghe.
Thứ hai, kiểu Đại Ngọc dễ bị cô lập trong môi trường tập thể. Vì cô không khéo giấu cảm xúc, người khác dễ đoán được cô đang nghĩ gì và nếu cô đang không thích ai, người đó sẽ biết ngay. Điều này có thể dẫn đến những mối quan hệ căng thẳng kéo dài, ảnh hưởng đến hiệu quả công việc chung.
Thứ ba và đây có lẽ là điều đáng buồn nhất, kiểu Đại Ngọc thường tự làm tổn thương chính mình trước người khác. Vì cô cảm xúc quá nhạy, nên một lời nói vô tình của đồng nghiệp có thể khiến cô mất ngủ cả tuần. Một quyết định không công bằng của sếp có thể khiến cô uất ức đến phát ốm. Trong khi Bảo Thoa có thể nuốt mọi chuyện vào trong và đi tiếp, Đại Ngọc phải mang nỗi đau theo mình từ phòng họp về đến tận giường ngủ.
Vậy đâu là kiểu EQ "dễ thở" nhất chốn văn phòng?
Câu trả lời của tôi, sau nhiều năm quan sát, là: Không phải Bảo Thoa, cũng không phải Đại Ngọc mà là một phiên bản pha trộn khéo léo giữa hai người.
Người có EQ cao nhất trong công sở không phải là người luôn làm hài lòng mọi người, cũng không phải là người luôn thẳng thắn bất chấp. Họ là những người biết khi nào nên là Bảo Thoa, khi nào nên là Đại Ngọc.
Trong những cuộc họp với khách hàng quan trọng, với những người lớn tuổi cần được tôn trọng, với những đồng nghiệp đang ở trạng thái mong manh - hãy là Bảo Thoa. Hãy chu toàn, hãy khéo léo, hãy đọc không khí và điều chỉnh bản thân cho phù hợp.
Trong những thời điểm cần đưa ra ý kiến đúng đắn dù không được lòng số đông, khi cần bảo vệ một giá trị mà mình tin tưởng, khi đối diện với những bất công không thể im lặng - hãy là Đại Ngọc. Hãy thẳng thắn, hãy dũng cảm, hãy nói điều cần nói dù biết sẽ phải trả giá.
Và quan trọng nhất, khi đối diện với chính mình khi đêm về một mình trong căn phòng, khi nhìn vào gương trước giờ đi làm - hãy luôn là Đại Ngọc. Hãy thành thật với cảm xúc của mình, đừng đánh lừa bản thân rằng mình ổn khi không ổn, đừng giả vờ thích công việc khi mình thực sự đang chán nản, đừng buộc mình phải "hợp" với một môi trường đang ăn mòn linh hồn mình.
Trong "Hồng Lâu Mộng", cả Bảo Thoa lẫn Đại Ngọc đều có kết cục bi kịch. Đại Ngọc chết trong cô đơn vì tình yêu không thành. Bảo Thoa sống một mình suốt phần đời còn lại sau khi Bảo Ngọc bỏ đi. Hai kiểu EQ cực đoan, quá khéo léo hay quá thẳng thắn đều không mang lại hạnh phúc trọn vẹn.
Bài học sâu sắc nhất mà Tào Tuyết Cần để lại, theo tôi, không phải là so sánh xem ai hơn ai, mà là nhắc nhở chúng ta rằng: EQ cao thực sự không phải là chọn một kiểu và bỏ kiểu kia, mà là khả năng linh hoạt chuyển đổi giữa hai cực, tuỳ vào hoàn cảnh và đối tượng .
Người có EQ cao nhất ở chốn văn phòng là người vừa có sự tinh tế của Bảo Thoa để đối nhân xử thế, vừa có sự chân thật của Đại Ngọc để giữ được chính mình. Họ khéo léo nhưng không giả tạo. Họ thẳng thắn nhưng không thô lỗ. Họ biết cúi đầu trước những điều xứng đáng, nhưng cũng biết ngẩng cao đầu khi cần bảo vệ giá trị của mình.
Và quan trọng hơn cả, họ hiểu rằng EQ không phải là công cụ để "thắng" người khác, mà là phương tiện để sống một cuộc đời có ý nghĩa hơn vừa hài hoà với thế giới bên ngoài, vừa trung thành với thế giới bên trong.
Mùa hè này, nếu bạn đang cảm thấy mệt mỏi vì những drama văn phòng, hãy thử ngồi lại và đọc lại "Hồng Lâu Mộng". Bạn sẽ nhận ra rằng những vấn đề EQ mà chúng ta đang loay hoay hôm nay: được hay mất lòng, nên im lặng hay nói thẳng, nên hoà nhập hay giữ chất riêng, đã từng được một nhà văn hơn hai trăm năm trước suy ngẫm và viết ra một cách thấm thía đến nhường nào.
Có lẽ, sự khôn ngoan thực sự không nằm ở chỗ chúng ta là Bảo Thoa hay Đại Ngọc mà ở chỗ chúng ta đủ tỉnh táo để biết mình đang là ai, và đủ dũng cảm để chọn là ai trong từng khoảnh khắc của cuộc đời.
