Bạn đã bao giờ ngủ dậy lúc 6 giờ sáng, mắt còn nhắm nghiền, tay đã tự động mở Gmail chưa?
Hoặc đang ăn trưa, điện thoại rung, tim đập nhanh hơn một nhịp vì tưởng có mail từ sếp?
Hoặc tệ hơn: bỏ lỡ một email quan trọng vào đúng hôm tắt thông báo.
Gmail là thứ mà hàng tỷ người trên thế giới dùng mỗi ngày nhưng không ai thực sự yêu thích theo nghĩa tự nguyện. Nó giống người lao động Việt Nam với tiếng noti từ ứng dụng Z. trong group công việc lúc 11 giờ đêm: không thể tắt, không thể bỏ qua, và không thể sống thiếu. Gmail là nơi bạn nhận mail mời thử việc, nhận thư từ chối phỏng vấn, nhận hóa đơn, nhận thông báo deadline, nhận link reset mật khẩu lúc 2 giờ sáng và thỉnh thoảng nhận cả những email lừa đảo tinh vi khiến cả cục tiền ra đi trong chớp mắt!
Mấy chục năm qua, nhân loại đã khóc cười, lo sợ, mừng rỡ và stress toàn phần cùng Gmail.
Và người đứng sau tất cả những cung bậc cảm xúc đó, là một anh chàng ở Ohio mê hack game RPG hồi còn nhỏ.
Anh chàng tìm đồ trong game bằng cách hack file dữ liệu
Paul Buchheit sinh năm 1977 ở Webster, New York, lớn lên bình thường như bao đứa trẻ Mỹ thập niên 80. Không có câu chuyện thiên tài sớm nổi bật, không có ông bố tỷ phú, không có trường chuyên lớp chọn kiểu Á Đông.
Điều khiến cuộc đời Buchheit trở nên khác biệt, đến từ cách anh chơi game.
Hồi nhỏ, anh đang chơi một trò RPG thì bị kẹt vì không tìm được một vật phẩm bí ẩn nào đó. Thay vì tiếp tục lùng sục trong game theo cách thông thường, anh dừng lại và nghĩ: thay vì tìm trong game, tại sao không hack thẳng vào file lưu trữ dữ liệu của trò chơi? Rồi anh viết phần mềm để có được món đồ mình muốn.
Cái tư duy đó, không chấp nhận giới hạn của hệ thống hiện tại và tìm cách vào từ một góc khác, theo anh suốt phần còn lại của cuộc đời.
Anh học Khoa học Máy tính tại Case Western Reserve University ở Cleveland, Ohio, vừa học vừa chèo thuyền cho đội trường. Lấy cả bằng cử nhân lẫn thạc sĩ tại đây, tốt nghiệp năm 1998. Làm ngắn tại Intel rồi được ai đó giới thiệu về một công ty nhỏ mới thành lập ở California tên là Google.
Anh là nhân viên thứ 23 của Google. Năm 1999, khi Larry Page và Sergey Brin vẫn đang ngồi trong garage.
Ba thứ anh tạo ra ở Google mà thế giới dùng mãi đến hôm nay
Ở Google, Buchheit làm được ba thứ mà nếu đặt ra câu hỏi "thứ nào quan trọng hơn" thì khó có câu trả lời thoả đáng.
Thứ nhất là Gmail. Năm 2001, anh bắt đầu làm nó như một side project nội bộ. Ý tưởng cốt lõi nghe đơn giản đến mức buồn cười: tại sao email lại không hoạt động theo kiểu search như Google? Tại sao người ta phải xóa thư cũ để có chỗ cho thư mới? Tại sao inbox lại cứ phải là một cái list nhàm chán thay vì một cuộc trò chuyện liên tục?
Khi Gmail ra mắt ngày 1/4/2004, Google cung cấp 1GB storage miễn phí cho mỗi tài khoản. Yahoo Mail lúc đó cho 4MB. Nhiều người tưởng đó là trò đùa Cá Tháng Tư. Không phải. Đó là lần đầu tiên trong lịch sử, người dùng email thông thường không cần phải lo chuyện xóa thư để giải phóng bộ nhớ. Một thứ nghe như hiển nhiên giờ này, nhưng năm 2004 là cú shock thật sự.
Thứ hai, ngay trong quá trình xây dựng Gmail, Buchheit làm thêm một thứ nữa: prototype đầu tiên của Google AdSense. Tức là hệ thống quảng cáo hiển thị đúng nội dung liên quan đến những gì người dùng đang đọc. AdSense sau này trở thành nguồn thu chính của Google trong nhiều năm, cỗ máy in tiền thật sự đằng sau tất cả những dịch vụ miễn phí mà mọi người đang dùng.
Thứ ba, ít được nhắc đến nhất nhưng có lẽ là thứ đáng suy nghĩ nhất.
"Đừng trở thành ác quỷ"
Năm 2000, Google tổ chức họp nội bộ về giá trị công ty. Loại cuộc họp startup hay tổ chức để viết ra những câu sứ mệnh to tát rồi dán lên tường.
Anh ngồi nghe một lúc rồi đề xuất: "Don't be evil."
Ban đầu chỉ là ý kiến trong buổi họp. Một cách diễn đạt thẳng thắn kiểu đừng làm những thứ mình biết là xấu chỉ vì tiền. Câu đó thành phương châm chính thức của Google nhiều năm, được in trong hồ sơ niêm yết cổ phiếu năm 2004, được dùng trong mọi bài giới thiệu về triết lý công ty.
Rồi Google bỏ nó đi năm 2018, khi Alphabet tái cơ cấu thay bằng "Do the right thing," lịch sự hơn, an toàn hơn và ít ràng buộc hơn.
Khi được hỏi liệu Google có giữ đúng tinh thần đó không, anh trả lời theo đúng chất của mình: "Họ làm tốt ở mức mà một tổ chức lớn như vậy có thể làm được. Thật khó để lớn đến mức đó mà không phạm vài sai lầm. Các vấn đề trở nên rất phức tạp." Không ca ngợi, không chỉ trích.
Người đàn ông nhìn thấy món quà từ những bi kịch
Năm 2004, đúng vào giai đoạn Gmail vừa ra mắt, anh mất người anh trai vì ung thư tụy. Anh trai mới 33 tuổi.
Anh viết trên blog cá nhân vào năm 2012, đúng ngày kỷ niệm 8 năm: "Mùa đông năm 2004 lạnh và mưa đến mức tôi không nhớ California từng lạnh như vậy. Cái lạnh có một độ sâu mà bạn không thể thoát ra được. Nhưng ngày 9 tháng 3, trời nắng và bắt đầu ấm dần. Mùa đông đã qua, và anh tôi vừa mất sáng hôm đó. Chúng tôi rời bệnh viện, trở lại căn hộ của anh ở Menlo Park. Mọi thứ cảm thấy sai lầm một cách kỳ lạ. Anh đã đi, nhưng đồ đạc của anh vẫn còn đó. Cuối cùng chúng tôi sẽ phải đóng hết vào thùng, giữ lại một số thứ, tặng phần còn lại. Không cảm giác gì tốt cả khi đóng gói những thứ còn lại của cuộc đời anh mình. Chỉ mới ba tháng kể từ khi anh biết."
Không lâu sau đó, con gái của anh và vợ April sinh non, phải điều trị tại phòng chăm sóc tích cực sơ sinh UCSF Children's Hospital. Anh và April sau này lập quỹ tài trợ cho chính phòng đó. Anh cũng bắt đầu rót tiền vào các tổ chức và startup liên quan đến chăm sóc sức khỏe, trong đó có CareMessage, một nền tảng nhắn tin cho phép các tổ chức y tế dễ dàng liên lạc với những bệnh nhân khó tiếp cận.
Paul viết trên blog cá nhân: "Trong mọi bi kịch, đều có một món quà, nếu chúng ta có thể nhìn thấy và chấp nhận nó. Từ anh trai tôi, tôi đã nhận được sự hiểu biết cá nhân về cái chết, và một lời nhắc nhở liên tục để sống cuộc sống của mình như thể nó có thể kết thúc bất cứ lúc nào. Từ con gái tôi, tôi đã học được ý nghĩa của việc yêu thương vô điều kiện, không mong đợi bất cứ điều gì đáp lại, một món quà thực sự."
Tự gửi email cho người không quen, và một quyết định thay đổi tất cả
Năm 2006, sau bảy năm ở Google, anh rời đi. Không phải vì mâu thuẫn, không scandal. Chỉ muốn thử giai đoạn sớm hơn.
Cùng Bret Taylor, sau này trở thành CTO của Salesforce và Chủ tịch của Twitter, anh đồng sáng lập FriendFeed, nền tảng tổng hợp nội dung từ tất cả mạng xã hội về một chỗ. Năm 2007 cái ý tưởng đó đi trước thời đại. Năm 2009, Facebook mua lại.
Sau khi FriendFeed về tay Facebook, anh viết trên Quora rằng Facebook đang được định giá rẻ bèo ở mức 6,5 tỷ USD và có tiềm năng đáng giá hơn cả Google. Nhiều người cười. Vài năm sau Facebook đạt hàng trăm tỷ USD. Không phải lần đầu anh nhìn thấy thứ người khác chưa thấy.
Năm 2010, anh rời Facebook. Rồi làm điều mà người ở vị trí của anh thường không làm: tự gửi email đến người hoàn toàn không quen biết.
Anh đọc các bài viết của Paul Graham, người sáng lập Y Combinator, vì thấy hay. Y Combinator là vườn ươm startup nổi tiếng nhất thế giới, nơi Airbnb, Dropbox, Stripe đều bắt đầu từ đó. Không quen biết, không giới thiệu, anh tự gửi email, kể ngắn về những gì mình đã làm ở Google, hỏi liệu có thể đóng góp gì không. Graham mời anh vào. Đó là lần đầu tiên Y Combinator thêm partner mới kể từ năm 2005.
Anh giờ là Group Partner tại Y Combinator, đã đầu tư cá nhân vào hơn 200 startup với 29 thương vụ thành công.
Người nhìn thấy AI sẽ giết chết Google từ năm 2022
Tháng 12/2022, trước khi ChatGPT trở thành từ khóa phổ biến, khi phần lớn thế giới còn nghĩ AI chỉ là thứ trong phim khoa học viễn tưởng, anh đăng một thread trên Twitter.
"Google có thể chỉ còn một hoặc hai năm trước khi bị disruption hoàn toàn. AI sẽ xóa bỏ trang kết quả tìm kiếm, chính là nơi họ kiếm tiền. Dù họ có bắt kịp AI, họ cũng không thể triển khai đầy đủ mà không phá hủy phần giá trị nhất của mình."
Fortune đăng bài phân tích thread đó. Nhiều người hoài nghi. Google lúc đó vẫn đang thống trị tuyệt đối.
Nhìn lại 2026: Google đang dần thay trang kết quả tìm kiếm truyền thống bằng AI tóm tắt câu trả lời. Người ta bắt đầu hỏi câu hỏi bằng ChatGPT, Claude, Gemini thay vì gõ vào ô tìm kiếm. Anh đúng. Chỉ là sớm hơn thực tế một chút.
Gmail năm nay đã hơn hai mươi tuổi. Vẫn đang được hàng tỷ người dùng mỗi ngày. Vẫn là thứ đầu tiên nhiều người mở vào buổi sáng và thứ cuối cùng kiểm tra trước khi ngủ.
Người tạo ra nó, thay vì ngồi đếm tiền hay xuất hiện trên talkshow, đang ngồi ở Y Combinator đọc bản trình bày của các nhà sáng lập trẻ và nghĩ xem ai trong số họ có thứ gì thật sự đáng để đặt cược.
Gmail ban đầu cũng chỉ là một side project mà chẳng ai ở Google dám chắc là sẽ đi đến đâu.
