Nằm rải rác khắp cao nguyên Xieng Khouang, những khối đá khổng lồ hình chum vươn mình tĩnh lặng giữa các đồng cỏ, khu rừng và ngọn đồi. Một số chiếc chum cao vượt đầu người, số khác nặng tới vài tấn. Suốt nhiều thập kỷ, chúng kiêu hãnh vươn mình dưới bầu trời xanh nhưng không cung cấp bất kỳ manh mối nào về lai lịch hay mục đích tạo ra chúng.
Đã gần một thế kỷ trôi qua, giới khảo cổ học liên tục tranh luận sôi nổi về chức năng của những hiện vật này. Những vị khách đầu tiên băn khoăn không biết liệu chúng được sử dụng để tích trữ lương thực, chứa nước hay ủ rượu gạo. Tuy nhiên, vào những năm 1930, nhà khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani, sau khi khảo sát thực địa, đã lập luận rằng những chiếc chum này đóng vai trò quan trọng trong các nghi thức tang lễ.
Giờ đây, sự im lặng của những khối đá cổ xưa đã chính thức bị phá vỡ. Thông qua cuộc khai quật tại địa điểm 75, nằm cách Phonsavan khoảng 70 km về phía đông bắc, giả thuyết của Madeleine Colani đã nhận được sự ủng hộ vững chắc nhất.
Tại khu vực này, các nhà nghiên cứu đã khai quật một vật chứa bằng đá cuội kết lớn được định danh là chum 1. Hiện vật này có chiều cao 1,3 mét và sở hữu phần đáy mở rộng với đường kính nhỉnh hơn 2 mét.
Đội ngũ nghiên cứu được dẫn dắt bởi nhà khoa học Nicholas Skopal từ đại học James Cook và đại học quốc gia Úc, phối hợp cùng chuyên gia di sản Lào Souliya Bounxayhip và các đồng nghiệp. Quá trình làm việc của họ trải dài qua ba mùa thực địa từ năm 2022 đến 2024.
Khi tiến sâu vào bên trong chum 1, họ đã phát hiện ra bộ sưu tập hiện vật vô cùng phong phú. Cụ thể, các nhà khảo cổ đã thu thập được vô số đoạn xương rời rạc, các mảnh vỡ hộp sọ, những chiếc răng, một con dao làm bằng sắt, một chiếc chuông nhỏ đúc từ hợp kim đồng, 20 hạt thủy tinh, mảnh đồ gốm vỡ và năm phiến đá.
Điều khiến các chuyên gia đặc biệt chú ý là cách thức phân bố của các hài cốt. Những mảnh xương không nằm trong một cấu trúc hoàn chỉnh. Thay vào đó, xương dài được xếp tập trung dọc theo các mép chum. Các mảnh vỡ sọ người xuất hiện cùng nhau thành từng nhóm riêng biệt. Số lượng mảnh xương kích thước nhỏ và dễ gãy cực kỳ khan hiếm.
Đối với các nhà khảo cổ học, mô hình sắp xếp này là minh chứng rõ ràng cho một "cuộc chôn cất thứ cấp". Đây là tập tục xa xưa, nơi thi thể người đã khuất được phân hủy tự nhiên ở địa điểm khác, trước khi xương cốt được chọn lọc và di dời. Do đó, chum 1 rất có thể đã đóng vai trò như một hòm đựng xương - một vật chứa chuyên dụng dành cho xương cốt - chứ không đơn thuần là ngôi mộ thông thường.
Chia sẻ với tạp chí ScienceAlert, nhà nghiên cứu Nicholas Skopal cho biết nhóm đã xác định được đây là ví dụ điển hình về việc an táng thứ cấp diễn ra vào khoảng thế kỷ 9 và thế kỷ 12 sau công nguyên. Bằng phương pháp xác định niên đại carbon phóng xạ trên tám mẫu xương và răng, các chuyên gia đã khoanh vùng thời gian sử dụng của chiếc chum là khoảng năm 890 đến năm 1160 sau công nguyên.
Việc hài cốt của ít nhất 37 cá nhân được bổ sung liên tục trong suốt 270 năm chứng minh đây là địa điểm con người thường xuyên quay trở lại qua nhiều thế hệ. Cũng theo Skopal, số lượng cá thể lớn nằm chung trong một không gian cho thấy những chiếc chum này thuộc quyền sở hữu chung của một gia đình hoặc các nhóm đại gia đình, và chúng đóng vai trò là nơi cử hành nghi lễ tôn kính tổ tiên.
Đi sâu phân tích, các nhà khoa học nhận thấy những dấu hiệu rõ rệt về sự can thiệp vật lý trong cách sắp xếp. Bốn sự liên kết còn sót lại giữa hộp sọ và hàm phần nào gợi ý rằng một số hài cốt được đặt vào chum khi vẫn còn gắn kết, hoặc các mảnh xương đã được lắp ráp lại trong quá trình xử lý nghi lễ.
Ngoài ra, ít nhất hai cá thể mang dấu vết của việc nhổ răng - hành vi cố ý loại bỏ răng với mục đích văn hóa hoặc tín ngưỡng.
Dù mang lại nhiều thông tin quý giá, khám phá cũng khoét sâu thêm một câu hỏi ám ảnh Cánh đồng chum: những người này đã sinh sống ở đâu?
Cho đến nay, giới khảo cổ vẫn chưa tìm thấy khu định cư nào có quy mô tương xứng với sự vĩ đại của những chiếc chum, hay phản ánh được lượng công sức khổng lồ để đục đẽo và di chuyển chúng. Chân dung của những người tạo ra các nghi lễ đó chỉ hiện diện mờ nhạt qua di vật họ chôn cất cùng người thân.
Những di vật này lại kể một câu chuyện đáng kinh ngạc. Trong số các mảnh xương, 20 hạt thủy tinh đã được phân tích hóa học. Kết quả cho thấy phần lớn chúng thuộc về loại thủy tinh liên quan đến Nam Á, đặc biệt là miền đông nam Ấn Độ. Hai hạt khác có đặc tính khớp với loại thủy tinh có liên kết chặt chẽ ở khu vực Trung Đông.
Một hạt thủy tinh khác mang manh mối hướng về vùng đông nam Trung Quốc hoặc miền bắc Việt Nam. Chiếc chum tồn tại trong thời kỳ các mạng lưới thương mại châu Á đang mở rộng mạnh mẽ, kết nối Trung Quốc, khu vực đất liền Đông Nam Á, Nam Á và thế giới Hồi giáo. Các tác giả lập luận thuyết phục rằng những hạt thủy tinh là minh chứng cho việc vùng cao nguyên của Lào có liên kết sâu rộng vào các mạng lưới đó, chứ không hề bị cô lập.
Dẫu vậy, Cánh đồng chum vẫn là vùng đất từ chối tiết lộ mọi bí mật. Các hoạt động khảo cổ hiện đại liên tục bị làm chậm do vật liệu chưa nổ sót lại từ những trận ném bom dữ dội thời chiến tranh. Ngay cả với khám phá này, các nhà khoa học vẫn không thể trả lời ai đã chạm khắc những chiếc chum, họ di chuyển bằng cách nào, vì sao quá trình sản xuất dừng lại hay liệu tất cả các bãi chum có tuân theo cùng một kịch bản nghi lễ hay không.
Theo công bố trên tạp chí Antiquity, nhóm nghiên cứu đang lên kế hoạch cho các phân tích tiếp theo trên các mảnh xương để tìm hiểu 37 cá nhân đó là ai, thực đơn ăn uống của họ, tình trạng sức khỏe, nguồn gốc xuất xứ và mối quan hệ huyết thống giữa họ.
