Một can vi sinh 20 lít có giá khoảng 400.000–500.000 đồng. Nhưng để đưa sản phẩm đến những vùng nuôi tôm ở miền Tây, riêng tiền vỏ can và vận chuyển có thể ngốn gần 200.000 đồng. Nghĩa là có những trường hợp, gần một nửa số tiền người nông dân bỏ ra không phải để mua vi sinh, mà để trả cho chiếc can nhựa và quãng đường vận chuyển.
Nguyễn Hạ Minh Quân (SN 1992) nhìn thấy một cơ hội kinh doanh từ đó. Tại sao phải sản xuất vi sinh ở một nơi, đóng can rồi chở hàng trăm kilomet đến nơi khác, trong khi người nuôi hoàn toàn có thể tự sản xuất ngay cạnh ao tôm?
Chàng trai từng làm việc trong lĩnh vực thiết bị LED tại Mỹ cùng cộng sự thành lập IBAS, phát triển mô hình kinh doanh: Thay vì bán những can vi sinh thành phẩm, startup này cung cấp bộ nguyên liệu chỉ nặng 2 kg, giúp khách hàng tự tạo ra khoảng 250 lít vi sinh tại chỗ.
Nhưng từ một ý tưởng trong phòng thí nghiệm đến khi thuyết phục được những tập đoàn thủy sản lớn sử dụng là cả một hành trình. IBAS là 1 trong 5 startup lọt vào vòng chung kết Creative Young Entrepreneur (CYE) 2026 - cuộc thi dành cho các doanh nhân trẻ và doanh nghiệp đã có sản phẩm, dịch vụ trên thị trường, do Junior Chamber International (JCI) khởi xướng.
Một trong những sản phẩm đáng chú ý của IBAS là bộ nguyên liệu chỉ nặng 2 kg nhưng có thể tạo ra khoảng 250 lít vi sinh. Vì sao anh lại lựa chọn mô hình này thay vì sản xuất và bán vi sinh thành phẩm như nhiều doanh nghiệp khác?
Thời điểm chúng tôi gia nhập thị trường, ngành công nghệ sinh học và vi sinh tại Việt Nam cũng đã tương đối phát triển. Theo thống kê khi đó, có hơn 2.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực vi sinh, với hàng trăm sản phẩm trên thị trường. Phần lớn sản xuất theo mô hình tập trung, đặt nhà máy tại Đồng Nai, Biên Hòa hoặc TP.HCM, sau đó đóng chai, đóng can rồi vận chuyển đến các đại lý tại Bạc Liêu, Cà Mau, Sóc Trăng hay Cần Thơ.
Tuy nhiên, cách làm này phát sinh chi phí khá lớn, nhất là tại những địa phương như Cà Mau, Bạc Liêu, nơi trước đây nhiều vùng nuôi có hạ tầng giao thông hạn chế, một số tuyến đường nhỏ chỉ xe máy hoặc xe ba gác mới đi vào được.
Một can vi sinh 20 lít có giá bán khoảng 400.000–500.000 đồng, nhưng riêng vỏ can đã tốn 70.000–80.000 đồng. Chi phí vận chuyển từ nhà máy đến vùng nuôi có thể thêm 100.000–120.000 đồng. Như vậy, gần 200.000 đồng người mua bỏ ra có thể chỉ dành cho bao bì và vận chuyển.
Tôi tự đặt câu hỏi: Tại sao phải sản xuất một loại dung dịch ở nơi này rồi vận chuyển hàng trăm cây số đến nơi khác, trong khi hoàn toàn có thể tổ chức nuôi cấy ngay tại địa phương? Từ đó, chúng tôi phát triển mô hình cung cấp bộ nguyên liệu gồm chủng vi sinh gốc và dinh dưỡng, tổng trọng lượng khoảng 2 kg. Bộ nguyên liệu có thể gửi qua đường chuyển phát nhanh đến khách hàng. Người nuôi sau đó tự nhân nuôi thành khoảng 240–250 lít vi sinh ngay tại địa phương.
Nhưng việc nuôi cấy vi sinh vốn thường thực hiện trong phòng thí nghiệm. Làm thế nào để một người nông dân có thể tự sản xuất được 250 lít vi sinh?
Chủng vi sinh chúng tôi tập trung nghiên cứu ứng dụng là vi khuẩn quang hợp, có khả năng sử dụng ánh sáng làm nguồn năng lượng và tham gia chuyển hóa chất hữu cơ trong môi trường nước. Chúng tôi xây dựng một quy trình vận hành chuẩn, gọi là SOP, phối hợp với các phòng thí nghiệm để phân lập chủng gốc, thiết kế bộ dinh dưỡng và hướng dẫn khách hàng thực hiện việc nhân sinh khối.
Một thành phần quan trọng của quy trình là thiết bị đèn LED chuyên dụng được nhập từ Mỹ. Thiết bị này giúp điều chỉnh chu kỳ sinh trưởng của vi khuẩn, qua đó rút ngắn thời gian nuôi cấy.
Theo phương pháp truyền thống mà chúng tôi khảo sát, quá trình nuôi cấy truyền thống có thể kéo dài từ 7 - 14 ngày. Với quy trình của IBAS, thời gian này được rút xuống còn khoảng 48–72 giờ. Tỷ lệ nuôi cấy thành công mà chúng tôi ghi nhận hiện đạt khoảng 90%.
Điều quan trọng là quy trình phải đủ đơn giản để người nuôi có thể thực hiện, chứ không thể đòi hỏi họ vận hành như một kỹ thuật viên phòng thí nghiệm.
Bên cạnh việc chuyển giao quy trình để các trang trại tự nhân nuôi vi sinh, IBAS còn xây dựng các trạm sản xuất tại đại lý. Người nông dân không có điều kiện đầu tư thiết bị có thể mang can rỗng đến trạm lấy vi sinh thành phẩm.
Anh vốn không xuất thân từ ngành sinh học. Cơ duyên nào khiến một người từng làm việc trong lĩnh vực thiết bị bán dẫn tại Mỹ lại về Việt Nam khởi nghiệp với con tôm?
Nền tảng ban đầu của tôi là công nghệ thông tin và kinh doanh. Tôi từng du học, làm việc tại California, Mỹ và tham gia lĩnh vực cung cấp thiết bị LED phục vụ ngành bán dẫn.
Trong một dự án, nhóm chúng tôi có cơ hội tư vấn phát triển dòng đèn LED phục vụ nuôi cấy vi khuẩn trong phòng thí nghiệm. Chính từ công việc này, tôi tình cờ tiếp cận một chủng vi khuẩn có khả năng ứng dụng trong nuôi tôm, nuôi tảo và hỗ trợ cải thiện môi trường nước.
Tôi nhận thấy Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu tôm lớn trên thế giới. Riêng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm đạt khoảng 4,6 tỷ USD. Đây là ngành có giá trị kinh tế cao nhưng người nuôi vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức về dịch bệnh, môi trường và chi phí sản xuất.
Sau năm 2019, tôi trở về Việt Nam, làm tư vấn, kinh doanh và dần phát triển ý tưởng ứng dụng công nghệ vi sinh vào ngành tôm. Đến năm 2022, tôi cùng anh Lê Thành Phúc, sinh năm 1984, thành lập IBAS. Anh Phúc từng học tập tại Pháp, làm việc cùng tôi tại Mỹ, sau đó sang Canada. Chúng tôi muốn đưa những giải pháp sinh học có tính ứng dụng cao đến gần hơn với người sản xuất nông nghiệp Việt Nam.
Từ một ý tưởng công nghệ đến lúc được người nông dân chấp nhận hẳn là một chặng đường không đơn giản. Khó khăn lớn nhất của anh trong những năm đầu là gì?
Hai năm đầu tiên, tôi dành rất nhiều thời gian đi thực tế, từ Cam Ranh đến các vùng nuôi tôm ở miền Tây. Tôi muốn hiểu người nuôi đang gặp vấn đề gì và họ thực sự cần loại sản phẩm như thế nào.
Một thách thức lớn là môi trường ao nuôi biến động, khiến tôm dễ mắc bệnh. Khi dịch bệnh xảy ra, nhiều người tìm đến kháng sinh, nhưng việc sử dụng không phù hợp có thể dẫn tới rủi ro tồn dư kháng sinh, ảnh hưởng khả năng xuất khẩu sang những thị trường có tiêu chuẩn nghiêm ngặt.
Chúng tôi muốn thúc đẩy việc sử dụng chế phẩm sinh học để hỗ trợ xử lý môi trường ao nuôi từ sớm. Tuy nhiên, công nghệ tốt chưa chắc đã được chấp nhận nếu cách sử dụng quá phức tạp. Có những bác nông dân lớn tuổi không biết chữ, chỉ phân biệt sản phẩm qua màu sắc chai lọ. Nếu đưa cho họ một quy trình với nhiều thuật ngữ kỹ thuật thì rất khó triển khai.
Đúng lúc đang tìm cách đơn giản hóa quy trình, chúng tôi gặp TikToker Hý Ao Bạt, một kỹ sư trẻ cũng đang khởi nghiệp nuôi tôm, với hơn 20 ao nuôi tại khu vực Đông Hải, Bạc Liêu.
Hý có kinh nghiệm thực tế và rất thích tìm hiểu các phương pháp làm vi sinh để phục vụ trang trại gia đình cũng như bà con xung quanh. Chúng tôi bắt đầu hợp tác quay các video hướng dẫn thực tế, sử dụng ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu nhất với người nông dân, giúp bà con dễ dàng tiếp cận quy trình sản xuất vi sinh bản địa ngay tại chỗ. Nhờ vậy, nhiều bà con nông dân và người nuôi tôm trong cộng đồng xung quanh đã biết và tìm đến.
Còn với những doanh nghiệp thủy sản lớn, một startup mới thành lập như IBAS thuyết phục họ sử dụng công nghệ của mình bằng cách nào?
Khách hàng doanh nghiệp lớn đầu tiên của chúng tôi là Tập đoàn Thông Thuận vào năm 2023. Đây là một doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản có hệ thống hơn 1.000 ao nuôi trên toàn quốc.
Khi đó, một giám đốc trẻ thuộc thế hệ lãnh đạo thứ hai của tập đoàn, từng du học Mỹ, khá quan tâm đến việc ứng dụng công nghệ mới. Nhưng để sản phẩm được chấp nhận, chúng tôi vẫn phải vượt qua những yêu cầu kiểm nghiệm rất nghiêm ngặt và phải thuyết phục được Chủ tịch Tập đoàn.
Thông Thuận đề nghị mang mẫu đến một phòng thí nghiệm độc lập do họ chỉ định. Lần đầu kiểm nghiệm, kết quả mật độ vi sinh chỉ đạt khoảng 800 triệu tế bào/ml, trong khi yêu cầu của đối tác là 1 tỷ tế bào/ml.
Tôi trực tiếp trao đổi với phía phòng thí nghiệm vì cho rằng phương pháp kiểm nghiệm ban đầu chưa phù hợp với đặc tính của chủng vi khuẩn. Sau khi điều chỉnh phương pháp và kiểm nghiệm lại, kết quả đạt khoảng 4 tỷ tế bào/ml.
Tiếp đó, sản phẩm được đưa vào đánh giá thực tế tại trang trại của Thông Thuận ở Cam Ranh.
Một vấn đề nữa là chi phí đầu tư thiết bị. Nếu mua toàn bộ hệ thống đèn LED, đối tác có thể phải chi khoảng 200 triệu đồng. Thay vì yêu cầu khách hàng đầu tư ngay, chúng tôi đưa ra phương án cho thuê với chi phí khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng.
Tại trang trại Cam Ranh có khoảng 120 ao tôm, kết quả chúng tôi ghi nhận cho thấy các chỉ tiêu liên quan đến nitrit, nitrat trong ao giảm khoảng 40–60% sau 24 giờ sử dụng chế phẩm. Khả năng tiêu hóa của tôm được cải thiện khoảng 20–25%, trong khi tổng chi phí thuốc, kháng sinh và chế phẩm sinh học giảm khoảng 10–15%.
Với chúng tôi, điều quan trọng nhất sau lần hợp tác này là có thêm cơ sở thực tế để chứng minh giải pháp có thể triển khai tại những trang trại quy mô lớn, chứ không chỉ dừng lại ở điều kiện phòng thí nghiệm.
Sau hơn 4 năm thành lập, IBAS đang hoạt động với quy mô như thế nào? Điều gì giúp một startup nhỏ vận hành được mô hình này?
Hiện tại, IBAS chủ yếu tập trung vào khách hàng doanh nghiệp. Chúng tôi làm việc với các tập đoàn thủy sản như Thông Thuận, Việt Úc và các đại lý lớn tại Bạc Liêu, Cà Mau.
Doanh số đang tăng trưởng tốt, chúng tôi kỳ vọng sẽ đạt điểm hòa vốn trong khoảng hơn một năm tới. Trong giai đoạn đầu, IBAS đã đầu tư rất nhiều chi phí cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), thử nghiệm cũng như hoàn thiện các quy trình vận hành chuẩn.
Về nhân sự, chúng tôi tổ chức bộ máy tương đối gọn nhẹ, chỉ khoảng 5 người. Các công đoạn như nhân giống chủng gốc hay đóng gói nguyên liệu được chúng tôi hợp tác, thuê ngoài từ các phòng thí nghiệm và đối tác chuyên trách. Cách tổ chức này giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào công nghệ, chuyển giao quy trình và phát triển thị trường, thay vì phải tự xây dựng toàn bộ hệ thống sản xuất.
Ngoài ngành tôm, công nghệ này đang được IBAS thử nghiệm trong những lĩnh vực nào?
Vi khuẩn quang hợp và các dòng vi sinh của chúng tôi còn có khả năng ứng dụng trong trồng trọt, hỗ trợ phát triển bộ rễ và chuyển hóa dinh dưỡng trong đất.
IBAS đang hợp tác với Tiến sĩ Nguyễn Trí Nhân, giảng viên Đại học Kiên Giang, thử nghiệm kết hợp vi khuẩn quang hợp với các chủng Lactobacillus và Bacillus trong quá trình ủ thân chuối thành phân bón hữu cơ. Những kết quả bước đầu trên rau màu tương đối tích cực.
Chúng tôi cũng thử nghiệm ứng dụng vi sinh trong xử lý nước thải và tham gia hỗ trợ các hoạt động cải tạo môi trường nước của câu lạc bộ Sài Gòn Xanh thông qua tư vấn, kết nối nguồn lực và tài trợ chế phẩm sinh học.
Tuy nhiên, ngành nuôi trồng thủy sản vẫn là thị trường trọng tâm của IBAS ở giai đoạn hiện tại.
Anh đã bắt đầu đưa mô hình này ra thị trường nước ngoài chưa? Và trong 5 năm tới, anh muốn IBAS phát triển đến đâu?
Chúng tôi đã có những tiếp xúc ban đầu với đối tác nước ngoài. Có lần, một đối tác đến từ Ấn Độ sang thăm văn phòng, sau khi nghe giới thiệu công nghệ đã quyết định mua ngay một bộ sản phẩm bằng tờ tiền 100 USD để mang về thử nghiệm.
Hiện chúng tôi đang trao đổi với các đối tác tại Malaysia và Ấn Độ về khả năng hợp tác phát triển mô hình tại thị trường Ấn Độ.
IBAS cũng đã thử nghiệm nuôi cấy thành công chủng vi sinh trong điều kiện thời tiết lạnh tại Seattle, Mỹ và Montreal, Canada. Dù vậy, để thương mại hóa ở nước ngoài, chúng tôi vẫn cần thời gian kiểm chứng mô hình và tìm kiếm đối tác phù hợp.
Trong 5 năm tới, ưu tiên của IBAS là tiếp tục mở rộng mạng lưới các trạm sản xuất vi sinh phi tập trung. Chúng tôi cũng đang phát triển ứng dụng trên website và điện thoại, tích hợp trí tuệ nhân tạo để người nuôi có thể tìm trạm vi sinh gần nhất, tiếp cận thông tin kỹ thuật, dự báo mùa vụ và tối ưu chi phí sản xuất.
Khi còn làm việc ở nước ngoài, tôi từng tự hỏi tại sao mình không thể mang những công nghệ tốt về Việt Nam để ứng dụng và tạo ra giá trị. Nếu chỉ muốn kiếm tiền, tôi có thể tiếp tục làm việc tại Mỹ. Nhưng tôi đã chọn trở về và dành toàn bộ thời gian cho dự án này. Đây không phải công việc phụ mà là công việc chính tôi thực sự muốn theo đuổi.
Trong 5 năm tới, chúng tôi không đặt doanh thu là mục tiêu quan trọng nhất. Điều tôi muốn xây dựng là một hệ sinh thái kết nối cộng đồng người nuôi tôm thông qua mạng lưới các trạm sản xuất vi sinh phi tập trung. Thay vì phải phụ thuộc vào một vài nhà máy sản xuất tập trung, người nuôi có thể tiếp cận công nghệ và sản phẩm ngay tại địa phương.
IBAS cũng đang phát triển ứng dụng trên nền tảng website và điện thoại, tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI). Chúng tôi muốn người nông dân có thể sử dụng ứng dụng để tìm trạm vi sinh gần nhất, cập nhật công nghệ mới, dự báo mùa vụ và tối ưu hóa chi phí sản xuất.
Về lâu dài, mục tiêu của tôi là góp phần thay đổi cách nông dân tiếp cận và ứng dụng công nghệ sinh học, để những giải pháp vốn chỉ nằm trong phòng thí nghiệm có thể trở thành công cụ thiết thực trong hoạt động sản xuất hằng ngày.
Cảm ơn anh về những chia sẻ này!
