Khai thác hiệu quả vỉa hè TP HCM

Để thoát khỏi vòng luẩn quẩn của các mệnh lệnh hành chính, TP HCM cần một chiến lược quản trị liên hoàn nhằm quy hoạch vỉa hè thành không gian đa chức năng, giải quyết hài hòa bài toán mưu sinh, giao thông và quyền đi bộ.

Chiến lược quy hoạch vỉa hè ở TP HCM cần bám sát 4 nguyên tắc chủ đạo. Nguyên tắc cốt lõi là lấy người đi bộ làm trung tâm, bảo đảm an toàn và thông suốt cho mọi đối tượng.

Bên cạnh đó, cần thừa nhận tính đa chức năng của vỉa hè; thay vì cấm đoán tuyệt đối, hãy tổ chức và điều phối không gian sinh kế cho phù hợp. Khâu quản lý vỉa hè nên thực hiện qua việc thiết kế không gian vật lý rõ ràng để định hình hành vi, thay vì phụ thuộc vào các chiến dịch hành chính. Ngoài ra, quy hoạch vỉa hè cần mang tính tích hợp, gắn kết chặt chẽ với quy hoạch giao thông, kinh tế và an sinh xã hội.

Dựa trên nền tảng đó, chiến lược phát triển vỉa hè cần triển khai theo 3 trục chính. Giải pháp mũi nhọn là phân loại và tổ chức chức năng theo bề rộng và tính chất khu vực: Tuyến hẹp ưu tiên tuyệt đối cho người đi bộ; tuyến trung bình cho phép kinh tế vi mô nhưng phải chừa lối đi; tuyến rộng được tổ chức thành không gian đa chức năng. Hướng tiếp cận tiếp theo là sự linh hoạt theo khung thời gian: Giờ cao điểm ưu tiên đi bộ, giờ hành chính cho phép làm kinh tế nhẹ, buổi tối chuyển sang mô hình kinh tế đêm có kiểm soát nhằm giảm xung đột lợi ích.

Mặt khác, cần tập trung mạnh mẽ vào việc đầu tư hạ tầng và cơ chế kinh tế. TP HCM nên nâng cấp vạch kẻ, điểm kinh doanh, chiếu sáng và vị trí giao nhận. Đi kèm với đó là xây dựng cơ chế cấp phép, thu phí minh bạch và dùng nguồn thu này tái đầu tư cho việc duy tu, vệ sinh. Khi việc làm ăn của người dân được công nhận, ý thức tuân thủ của họ sẽ tự động được nâng cao.

Thực chất, vỉa hè được xem là một cấu phần hạ tầng thiết yếu, không phải là phần phụ của lòng đường. Khi gắn liền với việc điều tiết điểm dừng đỗ, giao nhận hàng và quy hoạch đô thị chung, vỉa hè sẽ không còn là khoảng trống dễ bị tranh chấp, mà trở thành một không gian chức năng phục vụ hiệu quả cho cả kinh tế và an sinh.

Công an phường Sài Gòn, TP HCM xử lý hành vi lấn chiếm vỉa hèẢnh: ANH VŨ

Chiến lược quy hoạch vỉa hè ở TP HCM không chỉ nhằm giải quyết tình trạng lấn chiếm mà còn hướng đến việc nâng cấp không gian công cộng, bảo đảm quyền đi bộ và tổ chức sinh kế bền vững. Tuy nhiên, để các quy định chung của thành phố đi vào thực tiễn, việc trao quyền chủ động cho chính quyền cơ sở (phường, xã) là yếu tố quyết định, biến họ từ đơn vị kiểm tra trật tự đơn thuần thành các chủ thể quy hoạch vi mô.

Do vỉa hè là không gian biến động từng ngày, cấp phường sẽ là nơi trực tiếp khảo sát toàn diện dựa trên khung nguyên tắc của thành phố. Quá trình đánh giá không chỉ đo đạc bề rộng vật lý mà còn phải xem xét lưu lượng bộ hành, các điểm xung đột giao thông và nhu cầu sinh kế thực tiễn của cư dân.

Từ dữ liệu thu thập được, cấp phường sẽ lập bản đồ phân loại từng tuyến phố (ưu tiên đi bộ, tổ chức sinh kế có kiểm soát, kinh tế đêm...), quy hoạch thành hệ thống liên hoàn theo các cụm chức năng có chủ đích (ẩm thực, dịch vụ, sinh hoạt cộng đồng...). Bản đồ này phải được công khai lấy ý kiến người dân và trình thành phố phê duyệt. Việc tổ chức bài bản này giúp chấm dứt tình trạng kinh doanh manh mún, giảm tải áp lực giao thông, tạo bản sắc cho khu phố và thuận tiện cho khâu an ninh, vệ sinh.

Để hệ thống vận hành bền vững, bắt buộc phải có cơ chế tái đầu tư. Cấp phường cần được giữ lại một phần nguồn thu phí sử dụng vỉa hè để nâng cấp mặt đường, hệ thống thoát nước, chiếu sáng và chuẩn hóa quầy hàng. Khi người dân thấy khoản phí mình đóng góp được dùng để làm đẹp không gian mưu sinh, ý thức tuân thủ sẽ tự động nâng cao, giúp mối quan hệ giữa chính quyền và người dân chuyển từ kiểm soát sang đồng hành, hợp tác.

Song song với việc đầu tư hạ tầng vỉa hè, công tác tổ chức vận hành là yếu tố then chốt để duy trì trật tự. Mỗi phường, xã cần thành lập một tổ điều phối không gian công cộng, đảm nhận nhiệm vụ cập nhật dữ liệu, theo dõi sát sao mật độ sử dụng, linh hoạt điều chỉnh khung giờ và xử lý vi phạm.

Việc ứng dụng công nghệ quản lý theo vị trí cấp phép sẽ giúp minh bạch hóa quá trình sử dụng không gian vỉa hè. Dữ liệu này sau đó được tích hợp vào hệ thống chung, biến quy hoạch vỉa hè thành một lớp dữ liệu sống động trong cấu trúc quản trị đô thị, thay vì những quyết định hành chính rời rạc.

Vỉa hè cần được nhìn nhận như không gian văn hóa - xã hội, chứ không đơn thuần chỉ là nơi phát triển kinh tế. Chính quyền cấp phường có thể chủ động tổ chức các tuyến phố đi bộ dịp cuối tuần, không gian nghệ thuật đường phố hay hội chợ cộng đồng mang đậm bản sắc khu vực. Khi mọi hoạt động được chính thức hóa và tổ chức bài bản, vỉa hè sẽ trở thành tài sản chung có giá trị của cộng đồng, xóa bỏ triệt để tình trạng lấn chiếm và tranh chấp tự phát.

Để tránh tình trạng phát triển cục bộ và manh mún liên quan vỉa hè, các phường giáp ranh bắt buộc phải có cơ chế liên kết ngang. Một tuyến phố ẩm thực hay không gian kinh tế đêm không nên bị chia cắt bởi ranh giới hành chính. Lúc này, thành phố sẽ đóng vai trò điều phối cụm địa bàn, bảo đảm sự liên thông và phân bổ chức năng hợp lý.

Ở tầm vĩ mô, toàn bộ bản đồ vỉa hè cần được tích hợp đồng bộ vào định hướng phát triển chung của thành phố. Hệ thống vỉa hè cần gắn kết chặt chẽ với mạng lưới giao thông công cộng và thương mại.

Bản quy hoạch vỉa hè này không phải là một bản vẽ cứng nhắc và cố định. Mỗi năm, các cấp quản lý cần đánh giá lại hiệu quả kinh tế, mức độ an toàn giao thông, tình trạng môi trường và sự hài lòng của cư dân. Dựa trên chu trình đánh giá và điều chỉnh định kỳ đó, chính quyền sẽ quyết định tuyến phố nào cần mở rộng vỉa hè, thu hẹp hay tái cấu trúc hoàn toàn để bảo đảm sự thích ứng linh hoạt.

Khi cấp cơ sở được trao quyền quy hoạch vi mô, có nguồn lực tái đầu tư, cơ chế giám sát dữ liệu và liên kết vùng hiệu quả, vỉa hè sẽ không còn là bài toán nhức nhối về trật tự đơn thuần. Khi đó, vỉa hè sẽ trở thành một hệ thống không gian kinh tế - văn hóa - xã hội khoa học, góp phần bảo đảm an toàn, nuôi dưỡng sinh kế và định hình diện mạo phát triển bền vững cho TP HCM.