Không thể mãi xuất khẩu cà phê thô (*): Cần chiến lược bài bản

Xuất khẩu cà phê của Việt Nam liên tục lập kỷ lục nhiều năm nhưng tỉ lệ cà phê chế biến sâu của Việt Nam hiện mới khoảng 15% tổng sản lượng. Hơn 85% vẫn xuất khẩu dưới dạng cà phê nhân xanh, khiến giá trị gia tăng chưa tương xứng với vị thế quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ 2 thế giới.

Nâng tỉ lệ chế biến sâu lên 20%-25%

Theo ông Hoàng Anh Tuấn, Phó trưởng Phòng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguyên nhân chủ yếu đến từ cơ cấu xuất khẩu truyền thống. Các doanh nghiệp (DN) có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đang chiếm khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu cà phê chế biến sâu trong nhóm 15 DN lớn nhất, trong khi DN trong nước chủ yếu làm trung gian thu mua, chưa mạnh dạn đầu tư vào chế biến do hạn chế về vốn, công nghệ và rủi ro thị trường.

Bên cạnh đó, liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo. Nông hộ hiện chiếm tới 95% sản lượng nhưng sản xuất nhỏ lẻ, chất lượng chưa đồng đều và thiếu các chứng nhận bền vững. Việc kết nối giữa nông hộ - hợp tác xã (HTX) - DN chế biến chưa chặt chẽ, gây khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc, đặc biệt là Quy định chống mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).

Khách tham quan các gian hàng tại Lễ hội “Tôn vinh cà phê - trà Việt” lần 3, năm 2025 .Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Thị trường nội địa cũng chưa phát huy hết tiềm năng khi tiêu thụ trong nước mới chiếm khoảng 10%-15%, trong khi thương hiệu cà phê Việt Nam vẫn chưa được xây dựng bài bản ở cấp quốc gia.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai nhiều đề án trọng điểm. Trong đó, Đề án phát triển cà phê đặc sản Việt Nam giai đoạn 2021-2030 đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt 19.000 ha cà phê đặc sản (khoảng 3% diện tích), sản lượng khoảng 11.000 tấn, đồng thời xây dựng thương hiệu quốc gia cho dòng sản phẩm này.

Cà phê cũng được xác định là sản phẩm quốc gia chủ lực, được ưu tiên hỗ trợ thông qua các chương trình như Đề án "Cà phê Việt Nam chất lượng cao" và Đề án phát triển cây công nghiệp chủ lực đến năm 2030.

Theo ông Tuấn, trong giai đoạn ngắn hạn 2026-2027, ngành sẽ tập trung đẩy mạnh liên kết chuỗi và phát triển chế biến sâu tại chỗ. Các HTX và DN trong nước sẽ được hỗ trợ đầu tư dây chuyền rang xay, hòa tan, sản phẩm đóng lon hoặc túi lọc; tiếp cận nguồn vốn tín dụng và thiết bị theo chính sách hiện hành.

Về dài hạn, đến năm 2030, mục tiêu là nâng tỉ lệ chế biến sâu lên 20%-25% tổng sản lượng, trong đó cà phê rang xay chiếm 5%-6%, cà phê hòa tan khoảng 19%-20%. Tỉ lệ xuất khẩu duy trì ở mức 80%-85% sản lượng. Đồng thời, ngành cà phê sẽ tập trung phát triển bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu, với kế hoạch tái canh 80%-90% diện tích cà phê già cỗi bằng giống mới có khả năng chống chịu sâu bệnh và hạn hán. Diện tích đạt chứng nhận bền vững dự kiến tăng lên 35%-40%, cà phê hữu cơ đạt 2% và cà phê đặc sản đạt khoảng 3%.

Cần nhiều chính sách hỗ trợ

Ở góc độ DN, ông Hoàng Danh Hữu, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Nông trại EDE (sở hữu thương hiệu Miss Ede), cho biết từ thực tiễn vận hành trong chuỗi giá trị cà phê chế biến sâu, năng lực cạnh tranh của cà phê Việt Nam không còn nằm ở sản lượng hay nguyên liệu mà ở chuẩn hóa chất lượng, định danh sản phẩm và khả năng xây dựng trải nghiệm phù hợp với thế hệ người tiêu dùng trẻ. Nhóm khách hàng trẻ không mua cà phê chỉ vì "đậm" hay "rẻ", mà vì tính minh bạch, nhận diện thương hiệu và giá trị lối sống đi kèm.

Ông Hữu kiến nghị cần ưu tiên ban hành quy định pháp lý mới theo hướng phân loại bắt buộc và minh bạch. Cụ thể, nhóm sản phẩm được phép ghi nhãn "cà phê rang xay" hoặc "cà phê hạt rang" phải được định nghĩa chặt chẽ: 100% từ hạt cà phê, không được phép bổ sung bất kỳ thành phần nào khác, kể cả hương liệu tự nhiên hay tổng hợp. Đây phải là tiêu chuẩn bắt buộc, áp dụng thống nhất trên toàn thị trường.

Những sản phẩm có pha trộn, tẩm ướp hoặc bổ sung nguyên liệu cần được tách thành một nhóm pháp lý riêng. Nhóm này phải có quy chuẩn ghi nhãn rõ ràng, minh bạch tỉ lệ thành phần và không được sử dụng cách gọi gây nhầm lẫn với cà phê nguyên chất.

Bên cạnh đó, cần xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia cho cà phê chế biến sâu và có chính sách hỗ trợ DN đầu tư vào khâu sau rang, đóng gói, thương hiệu cũng như tiếp cận các kênh phân phối hiện đại toàn cầu. "Nếu không xử lý dứt điểm vấn đề định danh và tiêu chuẩn sản phẩm, Việt Nam sẽ tiếp tục mạnh về sản lượng nhưng yếu về giá trị, khó cạnh tranh ở phân khúc cao và chinh phục nhóm khách hàng trẻ trong nước lẫn quốc tế" - ông Hữu nói.

Từ thực tiễn triển khai sản xuất cà phê hòa tan, ông Phạm Hà Thành Lễ, Giám đốc marketing Công ty CP Sài Gòn An Thái, đề xuất tăng cường khuyến khích đầu tư vào chế biến sâu, đặc biệt là các nhà máy cà phê hòa tan ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm nâng cao chất lượng và tính cạnh tranh của sản phẩm. Song song đó, cần chú trọng phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn, ổn định về chất lượng và truy xuất nguồn gốc, giúp bảo đảm tính đồng nhất cho sản xuất quy mô công nghiệp. Việc thúc đẩy liên kết chuỗi giữa người trồng cà phê, DN chế biến và đơn vị thương mại cũng đóng vai trò quan trọng trong việc gia tăng giá trị hạt cà phê.

Đồng thời, cần đẩy mạnh hoạt động xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu cà phê hòa tan Việt Nam trên thị trường quốc tế, hướng đến phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Ngoài ra, việc hỗ trợ nghiên cứu, cải tiến công nghệ, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng ứng dụng cà phê hòa tan trong ngành thực phẩm - đồ uống sẽ góp phần hoàn thiện hệ sinh thái chế biến sâu, từng bước nâng tầm vị thế cà phê Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Dưới góc độ hiệp hội ngành hàng, ông Nguyễn Thành Tài, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), kiến nghị 5 chính sách thúc đẩy phát triển chế biến sâu.

Thứ nhất, hỗ trợ mạnh hơn các mô hình liên kết DN - HTX - nông dân, đặc biệt ở các khâu thu hoạch chín, sơ chế chuẩn, truy xuất vùng trồng và kiểm soát chất lượng đầu vào để gắn với chế biến sâu. Thứ hai, cần có khung tín dụng trung và dài hạn phù hợp, để DN mạnh dạn rời mô hình thương mại nguyên liệu và đầu tư chiều sâu.

Thứ ba, cần hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn và hành lang pháp lý. Bởi lẽ, các dòng sản phẩm mới như cascara, chiết xuất, nguyên liệu pha chế và đồ uống mới từ cà phê cần có khung kỹ thuật, an toàn và quản lý rõ ràng để DN yên tâm đầu tư. Thứ tư, hỗ trợ DN xây dựng bản đồ vùng trồng, mã lô, dữ liệu chuỗi lưu chuyển và nền tảng quản trị tuân thủ; coi đây là hạ tầng mềm bắt buộc của chế biến sâu nhằm đáp ứng các quy định quốc tế.

Thứ năm, đổi mới xúc tiến thương mại, chuyển trọng tâm từ bán nguyên liệu sang bán chuỗi sản phẩm chế biến sâu, kết nối mạnh hơn với khách hàng gia công, thương hiệu riêng, nhà rang xay và nhà mua hàng ở phân khúc hòa tan, nguyên liệu đồ uống. 

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 2-4