Trao đổi với phóng viên Báo Hànộimới, TS.KTS Vũ Hoài Đức, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, đây là cơ hội để Hà Nội kiến tạo những giá trị mới trên nền tảng lịch sử, văn hóa và bản sắc đô thị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Mở rộng không gian công cộng
TS.KTS Vũ Hoài Đức. Ảnh: Thương Huế
- Thưa ông, HĐND thành phố Hà Nội vừa thông qua chủ trương đầu tư dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, tái cấu trúc không gian khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận. Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của chủ trương này đối với việc phát triển không gian công cộng tại trung tâm Thủ đô?
- Tôi cho rằng, việc hình thành và phát triển thêm các không gian công cộng, đặc biệt tại khu vực trung tâm, có ý nghĩa rất quan trọng, là một xu hướng cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng sống và tạo dựng bản sắc đô thị.
Hồ Hoàn Kiếm vốn là một không gian công cộng rất đặc biệt, có lẽ hiếm nơi nào có được. Đó là không gian rộng lớn với mặt nước ở vị trí trung tâm, kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên, kiến trúc và những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, các giá trị ấy tiếp tục được bồi đắp, tạo nên một không gian kết tinh văn hiến, có thể nói là hồn cốt của Hà Nội.
Xung quanh hồ đã hình thành những không gian công cộng khá đa dạng. Mỗi không gian có chức năng và đặc trưng riêng, nhưng đều góp phần tạo nên diện mạo của khu vực hồ Hoàn Kiếm.
Tôi đánh giá cao những tư duy, định hướng mới, mạnh mẽ của Hà Nội trong thời gian gần đây. Chúng ta đã đi qua một giai đoạn khá thận trọng trong việc tổ chức lại không gian đô thị. Những chuyển động hiện nay mở ra cơ hội để thành phố hình thành thêm các không gian công cộng có chất lượng, phục vụ tốt hơn đời sống người dân.
- Theo ông, phải làm gì để vừa gìn giữ bản sắc, vừa tạo điều kiện cho không gian đô thị đổi mới, phát triển?
- Có nhiều cách tiếp cận đối với di sản. Một là bảo tồn gần như nguyên trạng, xem di sản như một hiện vật được trưng bày trong bảo tàng. Chúng ta có thể thấy ở khu vực Hồ Gươm những công trình như Tháp Rùa hay dấu tích Tháp Hòa Phong. Đó là những công trình có quy mô nhỏ nhưng chứa đựng giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt.
Cách tiếp cận thứ hai là để di sản tiếp tục sống cùng đời sống đương đại. Chẳng hạn, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc không chỉ là những công trình kiến trúc mang giá trị lịch sử mà còn gắn với hoạt động tín ngưỡng, văn hóa của người dân. Những công trình ấy vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay, đi cùng năm tháng.
Bên cạnh đó, có những công trình được cải tạo, làm mới để đáp ứng nhu cầu sử dụng nhưng vẫn giữ được tinh thần kiến trúc của thời kỳ trước. Công trình Thủy Tạ bên hồ Hoàn Kiếm là một ví dụ. Đó là hình thái kiến trúc mới ở thời điểm ra đời, nhưng khi nhìn vào, chúng ta vẫn cảm nhận được bóng dáng của kiến trúc truyền thống. Đó là cách đưa di sản vào đương đại.
Toàn cảnh hồ Hoàn Kiếm nhìn từ khu vực Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Ảnh: Viên Minh
Tại khu vực phố Hàng Ngang, Hàng Đào, một số công trình cũng đã được cải tạo theo hướng này. Không gian nội thất có thể được làm mới, một số bộ phận kiến trúc có thể được sửa sang để phù hợp với nhu cầu sử dụng, nhưng tổng thể công trình vẫn gợi được tinh thần, cái hồn của kiến trúc cũ.
Tôi cho rằng đây là hướng tiếp cận đáng quan tâm. Bảo tồn di sản không có nghĩa là giữ mọi thứ bất biến, mà cần tìm cách để những giá trị của quá khứ tiếp tục hiện diện và có ý nghĩa trong cuộc sống hôm nay.
Trong chuyên môn kiến trúc và đô thị, có một cách hình dung khá thú vị: Thành phố giống như một bản thảo viết lại. Mỗi thời kỳ đều để lại dấu ấn của mình trên không gian đô thị. Có những yếu tố của thời kỳ trước được giữ lại, có những yếu tố được thay đổi hoặc bổ sung để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới. Cứ như vậy, các lớp lang xen cài, chồng lấn.
Điều quan trọng là làm sao để sự tiếp nối ấy không bị đứt gãy. Hồ Hoàn Kiếm là điểm giao thoa giữa khu phố cổ, khu phố cũ có kiến trúc Pháp và những cấu trúc đô thị hình thành qua nhiều thời kỳ. Vì vậy, chỉnh trang, tái cấu trúc không gian Hồ Gươm cũng là cơ hội để các lớp di sản không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đô thị.
Kiến trúc mới cần hài hòa, không nhất thiết phải mô phỏng cái cũ
- Một trong những nội dung đáng chú ý của dự án là tổ chức lại cảnh quan, bổ sung các công trình và chức năng mới. Theo ông, kiến trúc đương đại có thể hiện diện trong không gian lịch sử Hồ Gươm như thế nào để tạo dấu ấn của thời đại hôm nay mà vẫn tôn trọng di sản?
- Công trình mới đứng cạnh công trình cũ không nhất thiết phải mô phỏng kiến trúc của quá khứ. Nó hoàn toàn có thể mang ngôn ngữ kiến trúc của thời đại hôm nay, thậm chí rất hiện đại, miễn là có sự hài hòa và tôn trọng bối cảnh xung quanh.
Điều đáng quan tâm là làm sao để tinh thần của quá khứ được tiếp nối trong một hình thái kiến trúc đương đại. Đôi khi, sự tiếp nối ấy chỉ cần thể hiện qua một vài chi tiết nhỏ, được bố trí khéo léo, tinh tế.
Chẳng hạn, một đặc điểm rất đáng chú ý của không gian Hồ Gươm là các trục trong không gian đều hướng về hồ. Chúng ta nhìn thấy suốt từ Ngân hàng Nhà nước, qua nhà kèn, tượng đài vua Lý Thái Tổ, hướng về Tháp Rùa. Ở phía Bắc cũng thế, từ trục phố Hàng Đào hướng về đền Ngọc Sơn và các công trình, hình thành một chuỗi…
Tôi từng hình dung Hồ Gươm giống như điểm mốc số 0 mà từ đó có thể cảm nhận các hướng phát triển của đô thị. Chính cấu trúc không gian ấy đã được hình thành và bồi đắp qua lịch sử. Nếu những giá trị đó tiếp tục được kế thừa trong quá trình chỉnh trang, tái cấu trúc thì bản thân không gian mới đã có sự kết nối với quá khứ.
Tôi nghĩ Hà Nội có đủ chiều sâu lịch sử, văn hóa và những giá trị kiến trúc đặc sắc để tìm ra cách tiếp cận phù hợp cho mình.
Theo quan điểm cá nhân, sự mạnh dạn trong tư duy không nhất thiết phải thể hiện bằng những công trình có quy mô thật lớn. Đôi khi, những giải pháp vừa phải, tinh tế, phù hợp với bối cảnh lại có khả năng tạo nên giá trị lâu dài.
Một nét đặc trưng trong văn hóa và kiến trúc Hà Nội chính là tinh thần “vừa đủ”, sự hài hòa và tinh tế. Giá trị của một công trình hay một không gian không chỉ nằm ở kích thước, quy mô mà còn ở những ý nghĩa văn hóa, lịch sử và cảm xúc mà nó mang lại.
Hồ Gươm - trái tim của Hà Nội, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc trưng của Thủ đô. Ảnh: Phương Linh
Phát triển không gian ngầm thêm sức sống cho đô thị
- Dự án cũng đặt ra định hướng phát triển không gian ngầm, thương mại, dịch vụ và tăng cường kết nối giao thông. Theo ông, Hà Nội nên khai thác những chức năng mới này ra sao để khu vực Hồ Gươm trở thành không gian công cộng hấp dẫn hơn, đồng thời bảo đảm sự hài hòa trong hoạt động đô thị?
- Tôi rất quan tâm và ủng hộ định hướng nghiên cứu phát triển không gian ngầm tại khu vực trung tâm, trong đó có các hoạt động thương mại, dịch vụ.
Hà Nội xưa có tên là Kẻ Chợ. Hoạt động thương mại vốn là một phần trong lịch sử hình thành và phát triển của Hà Nội. Khu phố cổ tự thân đã là một không gian thương mại, nơi các hoạt động buôn bán, giao lưu và sinh hoạt cộng đồng diễn ra từ lâu đời. Chính những hoạt động ấy đã góp phần tạo nên sức sống và bản sắc của khu vực.
Vì vậy, phát triển thương mại, dịch vụ trong không gian trung tâm không phải là điều xa lạ. Vấn đề là xác định quy mô, mức độ và cách thức tổ chức phù hợp để những hoạt động mới tiếp tục làm phong phú đời sống đô thị, đồng thời giữ được những giá trị văn hóa vốn có.
Chúng ta đã có kinh nghiệm từ quá trình hình thành các không gian đi bộ ở Hà Nội. Thành công của không gian đi bộ quanh Hồ Gươm cho thấy những thử nghiệm phù hợp có thể tạo nên thay đổi tích cực đối với đời sống đô thị.
Không gian Hồ Gươm tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đương đại, trở thành điểm gặp gỡ, giao lưu và sinh hoạt cộng đồng. Ảnh: Ngọc Tú
Không gian ngầm có thể mở ra những khả năng mới trong tổ chức hoạt động đô thị, kể cả một số loại hình kinh tế đêm. Nếu được nghiên cứu và tổ chức hợp lý, những hoạt động này có thể bổ sung tiện ích, tạo thêm sức sống cho khu vực trung tâm mà không nhất thiết làm gia tăng quá nhiều công trình trên mặt đất.
Tất nhiên, phát triển không gian ngầm cần được xem xét trong mối quan hệ tổng thể với tổ chức giao thông, khả năng tiếp cận của người dân và hệ thống hạ tầng đô thị. Trong tương lai, khu vực hồ Hoàn Kiếm còn chịu tác động từ những định hướng phát triển hạ tầng lớn của Hà Nội, trong đó có hệ thống đường sắt đô thị, các tuyến giao thông kết nối và định hướng phát triển không gian cảnh quan sông Hồng.
Đặc biệt, cần nhìn nhận việc sử dụng không gian công cộng như một quá trình vận động theo thời gian. Các hoạt động không diễn ra với mật độ giống nhau ở mọi thời điểm, mà thay đổi theo từng khung giờ trong ngày, từng tuần, từng tháng và theo tính chất của mỗi sự kiện.
Tôi cho rằng, việc Hà Nội chủ động nghiên cứu và triển khai những định hướng mới đối với không gian Hồ Gươm là rất đáng ủng hộ. Đây là cơ hội để hình thành thêm các không gian công cộng có chất lượng, phát huy giá trị di sản và tạo thêm sức sống cho trung tâm Thủ đô.
- Trân trọng cảm ơn ông!
