Từ làm đúng tiêu chuẩn đến tạo ra giá trị tham chiếu
Khi lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và khả năng thích ứng dần thu hẹp, doanh nghiệp Việt Nam đứng trước yêu cầu nâng cấp năng lực. Câu hỏi không còn chỉ là làm thế nào để đáp ứng tốt hơn những tiêu chuẩn của thị trường quốc tế, mà là khi nào doanh nghiệp có thể tạo ra những giá trị đủ sức trở thành tham chiếu cho thị trường.
Đây là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại diễn đàn “Cạnh tranh bằng định chuẩn trong thời kỳ xoay trục kinh tế”, diễn ra sáng 15/10 trong khuôn khổ Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam 2026 (Vietnam Innovation Summit 2026 – VIS 2026) tại TP.HCM.
Trong bối cảnh dòng vốn, thương mại và chuỗi giá trị toàn cầu đang tái cấu trúc, các yêu cầu về kiểm kê carbon, tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG), truy xuất nguồn gốc, cũng như vận hành bền vững ngày càng tác động trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.
Các diễn giả chia sẻ tại Vietnam Innovation Summit 2026.
Cạnh tranh vì thế không còn chỉ xoay quanh giá thành hay tốc độ sản xuất. Chất lượng ổn định, năng lực đổi mới, công nghệ và mức độ tin cậy trong vận hành ngày càng trở thành những yếu tố quyết định vị thế của doanh nghiệp.
Ông Mohammad Mudasser, Phó Tổng Giám đốc PwC Vietnam, nhận định lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí và gia công đang thu hẹp. Việt Nam đã đi qua giai đoạn chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn để tham gia chuỗi giá trị; chặng đường tiếp theo đòi hỏi doanh nghiệp làm chủ chất lượng, công nghệ, quản trị và từng bước tạo ra những giá trị có sức tham chiếu.
Nói cách khác, đáp ứng tiêu chuẩn là bước khởi đầu, chưa phải đích đến của quá trình nâng cấp năng lực cạnh tranh.
Ba nấc thang nâng cấp năng lực doanh nghiệp
Theo khung phát triển được đề cập tại hội nghị, gắn với định hướng trong Báo cáo Phát triển Thế giới 2025 của Ngân hàng Thế giới, hành trình nâng tầm năng lực cạnh tranh có thể được nhìn qua ba nấc thang: Adapt – tiếp nhận và thích ứng; Align – đồng bộ và nội địa hóa; Author – kiến tạo và dẫn dắt chuẩn mực.
Ở giai đoạn đầu, doanh nghiệp cần đáp ứng những yêu cầu của thị trường để tham gia chuỗi cung ứng quốc tế. Tiếp đó, các tiêu chuẩn phải được chuyển hóa thành năng lực vận hành nội tại, thay vì chỉ tồn tại trên giấy tờ hoặc trong những chứng nhận riêng lẻ.
Nấc thang cao hơn là khả năng làm chủ công nghệ, liên tục cải tiến và tạo ra những giá trị mới để thị trường tham chiếu. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ thực hiện theo những quy tắc có sẵn mà còn có thể góp phần định hình cách thức sản xuất, quản trị và cung cấp sản phẩm, dịch vụ.
Quá trình này cũng mở rộng cách nhìn về đổi mới sáng tạo. Đổi mới không nhất thiết chỉ đến từ một công nghệ đột phá, mà có thể bắt đầu bằng việc cải tiến quy trình, mô hình kinh doanh hoặc phương thức giải quyết một bài toán hiện hữu.
Khi một giải pháp chứng minh được hiệu quả, có thể đo lường và được áp dụng nhất quán, nó có khả năng tạo dựng niềm tin và nhân rộng. Những yêu cầu cao hơn từ doanh nghiệp đầu chuỗi cũng có thể thúc đẩy nhà cung cấp nâng cấp năng lực, tạo hiệu ứng lan tỏa trên toàn bộ chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, định chuẩn không có nghĩa là tách khỏi hệ thống tiêu chuẩn quốc tế. Ngược lại, năng lực kiến tạo thường được hình thành từ quá trình tiếp nhận, học hỏi và làm chủ những chuẩn mực đã được kiểm chứng, trước khi phát triển những giá trị mới phù hợp với nhu cầu thị trường.
Không thể chỉ trông chờ vào một vài doanh nghiệp tiên phong
Để chuyển từ đáp ứng tiêu chuẩn sang kiến tạo chuẩn mực, doanh nghiệp cần nhiều hơn năng lực nội tại. Theo các diễn giả tại VIS 2026, quá trình này đòi hỏi sự phối hợp giữa chính sách, thị trường và cộng đồng doanh nghiệp.
Trước hết, môi trường thể chế cần khuyến khích đầu tư dài hạn vào nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghệ và chuẩn hóa chất lượng. Những năng lực này thường đòi hỏi nguồn lực đáng kể và thời gian tích lũy, trong khi hiệu quả không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay trong ngắn hạn.
Thứ hai là động lực từ thị trường. Nếu giá thấp vẫn là yếu tố gần như duy nhất quyết định lựa chọn của khách hàng, doanh nghiệp sẽ khó có đủ động lực đầu tư vào chất lượng, độ tin cậy và tính bền vững. Ngược lại, khi thị trường ghi nhận những giá trị này, các khoản đầu tư nâng cấp năng lực mới có cơ hội tạo ra lợi thế dài hạn.
Thứ ba là sự sẵn sàng của chính doanh nghiệp trong việc nâng cấp quản trị, minh bạch thông tin, phát triển nhân lực và làm chủ công nghệ.
Ông Richard D. McClellan, CEO Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP.HCM (VIFC), cho rằng dù đã có một số doanh nghiệp Việt Nam vươn lên và vận hành tiệm cận chuẩn mực quốc tế, phần đông doanh nghiệp nội địa vẫn chưa đạt đến cấp độ này. Theo ông, hai yêu cầu quan trọng là nâng cao tính minh bạch trong quản trị và chủ động giao tiếp bằng ngôn ngữ chuẩn mực của thị trường tài chính, thương mại toàn cầu.
Từ góc độ phát triển công nghiệp, ông Lê Minh Trung, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp và Phát triển Bền vững (CSED), thuộc Sở Công Thương TP.HCM, nhấn mạnh một vài doanh nghiệp tiên phong chưa đủ tạo nên năng lực định chuẩn của cả nền kinh tế.
Điều cần thiết là xây dựng một hệ sinh thái cùng dịch chuyển, trong đó chính sách khuyến khích chất lượng và R&D, thị trường ghi nhận giá trị thực chất, còn doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư dài hạn. Mục tiêu cuối cùng là chuyển năng lực của những doanh nghiệp đi đầu thành năng lực cạnh tranh rộng hơn của nền kinh tế.
Từ hợp tác quốc tế đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế
Kinh nghiệm hợp tác với các tập đoàn đa quốc gia cũng là một kênh giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị và tiêu chuẩn vận hành quốc tế.
Tại diễn đàn, ông Roger Leitner, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc ASEAN-Swiss Chamber of Commerce, đồng thời là thành viên Hội đồng quản trị và đồng Chủ tịch Ủy ban Việt Nam thuộc Hiệp hội Thương mại Thụy Sĩ – Châu Á, cùng các chuyên gia quốc tế chia sẻ kinh nghiệm về việc đồng bộ tiêu chuẩn và chuyển giao công nghệ.
Theo các ý kiến tại hội nghị, việc xây dựng cơ sở sản xuất và hợp tác thương mại theo chuẩn mực quốc tế ngay từ đầu tạo cơ hội nâng cấp toàn diện hoạt động, từ ứng dụng công nghệ hiện đại, an toàn lao động đến tính bền vững. Nguồn nhân lực từng làm việc trong nhiều môi trường doanh nghiệp khác nhau cũng có thể đem lại góc nhìn đa dạng, góp phần liên tục cải tiến các tiêu chuẩn hiện có.
Các diễn giả đồng thời nhấn mạnh mối quan hệ bổ trợ giữa tiêu chuẩn hóa và đổi mới sáng tạo: tiêu chuẩn tạo nền tảng để mở rộng quy mô, trong khi đổi mới là động lực giúp doanh nghiệp tiếp tục thích ứng với những thay đổi của thị trường.
Trong hai ngày diễn ra, VIS 2026 đặt câu chuyện định chuẩn trong bức tranh rộng hơn về đổi mới sáng tạo, từ dòng vốn, thể chế, công nghệ sâu, thương mại hóa nghiên cứu đến kinh tế xanh và chuyển dịch năng lượng. Hội nghị quy tụ hơn 4.500 lượt đại biểu tham dự trực tiếp, hơn 50 chuyên gia và diễn giả trong nước, quốc tế cùng hơn 50 đối tác chiến lược, quỹ đầu tư và tập đoàn công nghệ.
Với Việt Nam, khoảng cách từ theo chuẩn đến định chuẩn không thể được rút ngắn chỉ bằng một chứng nhận hay một vài doanh nghiệp thành công. Đó là quá trình tích lũy năng lực công nghệ, chất lượng, quản trị và đổi mới sáng tạo, đồng thời cần một thị trường đủ sức ghi nhận những giá trị được tạo ra.
Thách thức lớn hơn trong giai đoạn tới vì thế không chỉ là tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, mà còn là xác định những lĩnh vực Việt Nam có thể tạo ra sản phẩm, công nghệ và phương thức vận hành đủ khác biệt, đủ tin cậy để góp phần định hình các chuẩn mực của thị trường khu vực và thế giới.
